تبلیغات
قانون - جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران به رهبری میرزا کوچک

جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران به رهبری میرزا کوچک

نویسنده :mohammad baghaei
تاریخ:یکشنبه 10 خرداد 1394-04:59 ب.ظ

نوشته شده توسط دکتر مرتضی اشرافی


مقدمه:
جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران ­(جمهوری گیلان یا جمهوری شورائی گیلان) یک جمهوری شوروی با عمر کوتاه بود که توسط میرزا کوچک ­خان جنگلی، از رهبران نهضت مشروطه­ ی گیلان­، با استفاده از نیروهای چریکی مشهور به جنگلی و با کمک ارتش سرخ شوروی در منطقه­ ی گیلان تاسیس شد.[1]
میرزا­ یونس معروف به میرزا كوچك­ خان‌ در 1298­هـ در رشت متولد شد. در نوجوانی برای تحصیل علوم دینی قدم به مدارس مذهبی گذاشت و مدارج علمی را طی كرد. در 1290ش در گیلان به صفوف آزادی­ خواهان پیوست و برای مقابله با محمدعلی شاه روانه­ ی تهران شد. در ماجرای اولتیماتوم روسیه كه منجر به تعطیلی مجلس شد­ (17اردیبهشت­1290) میرزا در شمار مخالفان پذیرش اولتیماتوم بود و مدتی نیز بازداشت شد. در جریان جنگ جهانی اول­، هنگامی كه دسته‌ای از نمایندگان و رجال سیاسی به­ خاطر وضع بحرانی كشور­، دست به مهاجرت زدند، كوچك­ خان با گرویدن به اندیشه ­ی اتحاد اسلام‌ در صدد برآمد تا با راه انداختن تشكیلات نظامی به مبارزه علیه استبداد رضاخانی بپردازد. میرزا در تهران اندیشه­ ی خود را با رجال دین و سیاست در میان نهاد و به­ نظرخواهی از آنان پرداخت‌. گروهی به ضرورت مبارزه­ ی مسالمت‌آمیز تأكید می‌كردند و مبارزه­ ی مسلحانه را نادرست می‌خواندند و گروهی دیگر نظر میرزا كوچك­ خان را تأیید می‌كردند. سرانجام پس از یك سلسله بحث و گفتگو قرار شد تا در گوشه‌ای از ایران كانونی ثابت‌، برای مبارزه ایجاد شود. میرزا كوچك ­خان پس از این توافق عازم گیلان شد و شروع به تهیه ­ی مقدمات قیام كرد.[2]


زمینه‌های تاسیس جمهوری شورایی گیلان
در سال ۱۹۱۵­م­ اولین ریشه‌های جنبش جنگل توسط آزادی­ خوان، به رهبری میرزا کوچک ­خان، دکتر حشمت­، حاج­ حسن کسمایی و سایر نیروهای مشروطه­ خواه­ ایجاد شد. فنون نظامی به نیروهای داوطلب جنگلی توسط افسران ترک، اتریشی و آلمانی تعلیم داده شد. میرزا کوچک­ خان و حدود ۳۰۰ چریک مسلح تحت فرمانش که جنگلی خوانده‌ می ­شدند تا سال ­۱۹۱۶­م­ به ­تدریج گیلان را به کنترل خود در آوردند. در مارس ­۱۹۱۸­م حمله‌ای به قزوین انجام شد که موفقیت­ آمیز نبود. در آگوست ­۱۹۱۸­م درحالی­که جنگ جهانی اول به پایان نزدیک می‌شد. انگلستان قراردادی با جنگلی‌ها بست که به­ موجب آن، گیلان منطقه ­ی جنگلی‌ها محسوب می‌شد ولی افسران ترک، آلمانی و اتریشی باید گیلان را ترک می‌کردند. در سال ۱۹۱۹م دولت مرکزی ایران با کمک نیروی قزاق حمله‌ای به جنگلی­‌ها انجام داد و توانست مناطق تحت کنترل جنگلی­ ها را پس بگیرد. پس از قرارداد ۱۹۱۹­م  بین ایران و انگلیس، میرزا کوچک ­خان با حمایت بلشویک­ ها­، با کمونیست‌های ایرانی و باکویی متحد شد و جمهوری گیلان (جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران[3]) را در ۱۴ خرداد ۱۲۹۹ش تاسیس نمود.[4]
انقلاب شوروی و تاسیس جمهوری ایرانی
در می‌۱۹۲۰­م ناوگان دریایی شوروی به بندرانزلی حمله کرد. بهانه­ ی این حمله وجود نیروهای فراری "ژنرال روسیه­ ی سفید دینیکین" بود که در انزلی موضوع گرفته و نیروهای انگلیسی به آنها پناه داده بود. نیروهای ارتش سرخ انزلی را تصرف کرده و نیروهای انگلیسی، بدون مقاوت، عقب‌نشینی کردند. پس از شکست نیروهای انگلیسی و گارد سفید، نیروهای انقلابی­ (جنگلی‌ها، اجتماعیون عامیون، روشنفکران انقلابی و کشاورزان) در گیلان رسما حکومت جمهوری شوروی ایران را اعلام کردند. این حکومت تلگراف تبریک به مسکو برای لنین مخابره کرد.[5]
انقلابیون شوروی که سه سال پیش از آن تاریخ بساط سلطنت تزاری را برچیده بودند، اینک گویی آماده شده بودند تا با حمایت از هر نهضتی که رنگ و بویی از سوسیالیسم دارد­، مرام و مسلک­شان را در کشورهای همسایه بسط دهند. این­ گونه بود که ده روز پیش از اعلام موجودیت جمعیت انقلاب سرخ ایران،   تروتسکی به ­عنوان یکی از تئوریسین­ های سوسیالیسم روسیه و کمیسر جنگ شوروی­، نام ه­ای سرٌی به فرماندهی نیروی دریایی خزر فرستاد با مضامینی که مهمترین آن عبارت بودند از­:
۱. اخراج واحدهای مسلح روس و کشتی­ های جنگی سرخ  از ایران­؛
۲. کمک به میرزا کوچک­خان به وسیله­ ی دادن کارشناس­، پول و داوطلب­؛
۳. تحویل اراضی تحت اشغال واحدهای سرخ  به میرزا کوچک ­خان؛
۴. کمک به میرزا کوچک ­خان برای ایجاد تشکیلات شورایی.[6]
تشکیل جمهوری شورایی سوسیالیستی ایران
در 20­می­1920­م­، میرزا به ­دعوت فرمانده­ی ارتش سرخ شوروی وارد انزلی شد و پس از چند دوره مذاکره­ی سیاسی، به توافقنامه­ ی 9 ماده‌ای دست یافتند.
1. عدم اجرای اصول کمونیزم از حیث مصادر­ه ­ی اموال و الغای مالکیت و ممنوع­ بودن تبلیغات در گیلان؛
2. تأسیس حکومت جمهوری انقلابی موقت؛
3. تأسیس مجلس مبعوثان پس از ورود به تهران، و ایجاد هر نوع حکومتی که نمایندگان ملت بپذیرد؛
4. سپردن مقدرات انقلاب به ­دست این حکومت و عدم مداخله شوروی­ ها در ایران؛
5. عدم ورود هیچ قشونی از شوروی به ایران بدون اجازه و تصویب حکومت انقلابی گیلان زاید بر قوای موجود؛
6. قبول مخارج این قشون توسط جمهوری گیلان؛
7. تسلیم هر مقدار مهمات و اسلحه که از شوروی خواسته شود، در مقابل پرداخت قیمت؛
8. تحویل کالاهای بازرگانان ایران که در بادکوبه ضبط شده، به حکومت جمهوری گیلان؛
9. واگذاری کلیه ­ی موسسات تجارتی روسیه در ایران به حکومت جمهوری گیلان.[7]
سپس میرزا کوچک ­خان طی تلگرافی به سفارتخانه ­های دول خارجی در تهران،  انحلال سلطنت و تشکیل جمهوری شورایی در گیلان را اعلام نمود.[8]
بروز اختلاف‌ها
به­دنبال استقرار نیروهای انقلابی در رشت، اختلاف نظرها میان رهبران جنبش بر سر چگونگی حکومت بالا گرفت، از مهم­ترین مسایل مورد بحث، تقسیم زمین میان رعیت‌ها بود. میرزا برای پرهیز از درگیری و به نشانه­ ی اعتراض نیروهایش را از رشت خارج کرد و به احسان‌الله ­خان و حزب عدالت اجازه­ ی تشکیل حکومت داد. حکومت احسان‌الله­ خان­، به مجموعه‌ای از اصلاحات شامل دادن زمین به رعیت‌ها و تبلیغات ضدمذهبی دست زد.
از دیگر زمینه‌های اختلاف میان جناح کمونیست و جناح میرزا در جمهوری، این بود که کمونیست‌ها با هرگونه شکلی از حکومت پارلمانی مخالف بودند.[9] اختلاف میان کمونیست­ های تازه به دوران رسیده ­ای که علیه میرزا کودتا کرده   بودند، روز به روز شدت می­ گرفت و تزلزل دولت کودتایی، آنان را بر آن داشت تا بار دیگر دست دوستی به سوی میرزا کوچک ­خان دراز کنند و از اراده ­ی خود برای حل سوء تفاهمات با میرزا سخن گویند­، در طی توافقاتی، بار دیگر دولتی که سرکمیسر و رجل اولش میرزا کوچک بود تشکیل شد. دولت سوم انقلاب به رهبری میرزا کوچک­ خان بسیار امیدوار بود تا با حفظ انسجام و با حمایت ارتش سرخ از نهضت، به اشاعه­ ی انقلاب و جمهوری­ خواهی در ایران سلطنتی و جلوگیری از نفوذ انگلیس در ایران بپردازد. چنین امیدواری سراب­ گونه­ ای ریشه در بی ­خبری جنگلیان از مذاکرات پشت پرده ­ی دیپلمات­ های روس با همتایان بریتانیایی و ایرانی حاضر در دولت مرکزی داشت.[10]
پایان حضور شوروی در گیلان
لنین، رهبر روسیه در آخرین روز پاییز ۱۲۹۹­ش از آمادگی کامل خود برای سازش میان روسیه و انگلیس سخن گفت: ­"در یک کنفرانس سیاسی، منافع انگلیس در شرق دقیقا مشخص خواهند شد. ما هم منافع مشخصی در شرق داریم که اگر لازم باشد آنها را مفصلا تشریح خواهیم کرد. سیاست ما در کمیته ­ی مرکزی، اتخاذ روش حداکثر گذشت در برابر انگلستان است."[11]
شعبده­ ی آشتی ­کنان سوسیالیسم روسی و سرمایه ­داری انگلیسی در مورد سرزمین آریایی زمانی به اوج خود رسید که رادیو لندن در اوایل بهار سال ۱۳۰۰ گزارش داد که سربازان انگلیسی اواخر بهار خاک ایران را ترک خواهند کرد. از سویی در پاییز سال قبل از آن ­­نماینده­ ی جدید مسکو به تهران آمده بود تا به دولت مرکزی اطمینان دهد اگر اوضاع بر وفق مراد لنین پیش رود، تاریخ خروج ارتش سرخ از شمال ایران نزدیک خواهد بود. بدین ترتیب زدوبندهای لازم دیپلماتیک میان چپ و راست انجام گرفت، با این­حال، میرزای جنگلی و یارانش بی­خبر از همه­ جا، ارتش سرخ را حامی انقلاب خود می­ دانستند و رویای برقرای جمهوری در ایران را در سر می­ پروراندند.[12]
مسکو دیگر خطر حضور نیروهای انگلیس در نزدکی آب و خاک خود را نداشت، به­ عبارتی، همان اصل برقراری توازن قدرت برای روس ­ها محقق شده بود و اهرم نهضت جنگل پس ­از آن، هیچ به ­شمار می­ آمد، شوروی در ۱۹۲۱ در لندن پیمانی با انگلستان بست كه مفاد این پیمان خروج شوروی از شمال ایران بود و با تغییر سیاست شوروی در مورد انقلاب جهانی و جهت‌گیری به سمت تشکیل حکومت شوروی هم­خوانی داشت.[13]
تبانی روس، انگلیس و رضاخان علیه نهضت جنگل‌
در آستانه­ ی كودتای رضاخان، شرایط سیاسی ایران شدیدا علیه میرزا كوچك­ خان جنگلی بود. روس­ها او را تنها گذارده بودند و صرفا به منافع خود در ایران می‌اندیشیدند. آنان به­ ویژه تلاش می­كردند تا روابط صمیمانه‌ای را با سردار سپه برقرار كنند. آنها مصلحت خود را در آزاد گذاردن دست رضاخان برای سركوب نهضت جنگل كه به ­ویژه اعتقادی هم به هویت اسلامی آن نداشتند، می‌دانستند. حتی حضور رضاخان در اتومبیل كنسول شوروی در رشت‌، زمانی كه برای سركوب جنگل به آن شهر رفته بود، نشان از هم ­پیمانی روس ­ها با سردار سپه در این تصمیم داشت‌.[14]
علاوه ­بر ­این، رضاخان در آن زمان، در كمیته‌ای ایرانی ­ـ­ انگلیسی‌ به ­نام كمیته­ ی زرگنده‌، به­ اتفاق سیدضیاءالدین طباطبایی در حال تدارك كودتای سوم اسفند خود بود. به­ همین دلیل‌، اقدام رضاخان به ­نوعی اجرای مصوبه­ ی كمیته ­ی مذكور نیز بود. كمیته­ ی زرگنده در حقیت دو كار­كرد اساسی داشت‌. یكی سركوب نهضت جنگل و دیگر استقرار دیكتاتوری رضاخان‌. پروژه­ ی سركوب میرزا كوچك ­خان جنگلی، محصول اراده­ ی مشترك شوروی‌، كمونیست‌های داخلی‌، دولت انگلستان و استبداد رضاخانی بود.[15]
جمع­ بندی
در چنین شرایطی، سران نهضت جنگل چند راه بیشتر نداشتند یا باید تسلیم می‌شدند و اسلحه را زمین می‌گذاشتند، یا به روسیه پناه می‌بردند و یا این­كه ننگ تسلیم و پناه­ بردن به بیگانه را نمی‌پذیرفتند و به مبارزه ادامه می‌دادند. احسان­الله­ خان ترجیح داد تا به اربابان خود­­ بپیوندد، خالوقربان نیز با قید تضمین از طرف سردار سپه، با همه ­ی افراد خود تسلیم قوای دولتی شد و جان خود را نجات داد. در این میان فقط میرزا كوچك ­خان بود كه نه حاضر به ترك ایران شد و نه ننگ تسلیم به قوای دولتی را پذیرفت و سرانجام نیز به مبارزه ادامه داد تا در 11 آذر 1300­ش­، با شهادت وی عمر جمهوری شوروی سوسیالیستی ایران نیز به پایان رسید.


[1]. كوچك­ پور، صادق‌؛ نهضت ‌جنگل ‌و اوضاع‌ فرهنگی‌ـ اجتماعی ‌گیلان ‌و قزوین‌، به ‌كوشش‌ محمدتقی‌ میرابوالقاسمی‌، رشت، سردار، ‌1369­، ص 161
[2]. ‌فخرائی، ابراهیم­‌؛ سردار جنگل‌، میرزا كوچك‌خان‌، تهران، ققنوس، ‌1366، ص 93
[3]. املشی،‌ بهاءالدین­؛ گوشه‌هائی‌ از تاریخ ‌گیلان‌، به‌ كوشش‌ محمدهادی میزان‌املشی‌، بی‌جا­، 1352، ص 211
[4]. عظیمی، ‌رقیه­‌سادات­‌؛ نهضت ‌جنگل‌ به ‌روایت ‌اسناد وزارت ‌امورخارجه‌، تهران، وزارت ‌امورخارجه‌، دفتر مطالعات‌ سیاسی‌ و بین‌المللی‌، 1377­، ص 186
[5]. محمدیان، رسول؛ شوروی و جنبش جنگل، تهران، نشر مراوده، 1380، ص 56
[6]. كشاورز، فتح‌اللّه­؛ نهضت ‌جنگل ‌و اتحاد اسلام‌: اسناد محرمانه ‌و گزارش‌ها­، تهران‌، سازمان ‌اسناد ملی‌ایران‌، 1371­، ص 28‌
[7]. افشار، ایرج‌­؛ برگ­های ‌جنگل‌: نامه‌های ‌رشت‌ و اسناد نهضت‌ جنگل‌، تهران‌، فرزان‌روز، 1380، ص 69
[8]. همان، ص 72
[9]. رامندیان، آمنه؛ نهضت میرزا کوچک­خان جنگلی و اولین جمهوری شورائی در ایران، شیراز، نشر هخامنش، 1374، ص 240
[10]. ‌صبوری­دیلمی، ‌محمدحسن­؛ نگاهی ‌از درون ‌به ‌انقلاب ‌مسلحانه­ ی ‌جنگل‌، تهران­، سالاری، ‌1358، ص 247
[11]. ‌میرزا­صالح، ‌‌غلامحسین­؛ جنبش ‌میرزا كوچك‌خان‌ بنابر گزارش­های‌ سفارت ‌انگلیس‌ در تهران‌، تهران‌، نشر تاریخ ‌ایران‌، 1369، ص 81
[12]. عاقلی، باقر؛ روزشمار تاریخ ایران: از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ج 1، تهران، نشر گفتار، 1372، صص 498و499
[13]. رواسانی، شاپور­؛ اولین ‌جمهوری ‌شورائی‌ در ایران­ (نهضت‌جنگل‌)، تهران، مرکز، ‌1384­، صص 32 الی 56
[14]. اسكندری، ایرج­؛ خاطرات ایرج اسكندری‌، تهران، مؤسسه­ ی مطالعات و پژوهش­های سیاسی، 1374، ص 448
[15]. فردوست، حسین‌؛ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی‌، تهران، مؤسسه­ ی مطالعات و پژوهش­های سیاسی‌، 1380، ص 77


نوع مطلب : دکتر مرتضی اشرافی 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




Admin Logo
themebox Logo
















دریافت کد
 لوگوی سایت مراجع معظم تقلید